ଇଶ୍ୱରଙ୍କ ସ୍ୱର

ପ୍ରତ୍ୟେକ ମହାନ ନୃତ୍ୟ ପାଇଁ ଏକ ସ୍ପନ୍ଦନର ଆବଶ୍ୟକତା ଥାଏ । କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟଧାରାର ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗୀକୁ ଅତିକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ହେଲେ, କେବଳ ସ୍ପନ୍ଦନ ନୁହେଁ, ଏହାକୁ ଏକ ଆତ୍ମାର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼ିଥାଏ ।

ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗରେ, ଓଡ଼ିଶୀ ନିଜର ସ୍ଥିତି ଏବଂ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଫେରି ପାଇବା ପାଇଁ ସଂଘର୍ଷ କରୁଥିବୋ ସମୟରେ ଗୁରୁମାନେ ଅତି ଯତ୍ନର ସହ ମନ୍ଦିରର କାରୁକାର୍ଯ୍ୟରୁ 'ଚଉକ' ଏବଂ 'ତ୍ରିଭଙ୍ଗ'ର ପୁନରୁଦ୍ଧାର କରୁଥିଲେ । ପ୍ରାରମ୍ଭରେ, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ନୃତ୍ୟର ସଠିକ ଚିତ୍ରାଙ୍କନରେ ସିମିତ ରହିଥିଲା । ସଙ୍ଗୀତ, ଯଦିଓ ନୃତ୍ୟ ପରମ୍ପରାରେ ଗଂଭୀର ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା, ତଥାପି ଏହାକୁ ଅନେକ ସମୟରେ ଗୌଣ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା ଏବଂ ନର୍ତ୍ତକୀର ତାଳକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାର ଏକ ମାଧ୍ୟମରେ ସିମୀତ କରି ରଖା ହୋଇଥିଲା ।

ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତର ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଏକ ବଡ଼ ଦ୍ୱନ୍ଦ ମଧ୍ୟଦେଈ ଗତିକରୁଥିଲା । ଯଦି ଓଡ଼ିଶୀ ଏକ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କଳାଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତି ପାଏ, ତେବେ ଏହାର ସଙ୍ଗୀତ ପରମ୍ପରା କେବେ ତାହାର ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗୀର ମହିମା ସହ ସମକକ୍ଷ ହୋଇପାରିବ ତ? ନା ଗାୟକ ସର୍ବଦା ମଞ୍ଚର ପଛ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ରହିଯିବେ?

ଯେଉଁ ତାରକା ନିଜ ଦିଗ ବଦଳାଇ ଚାଲିଗଲେ

ପଣ୍ଡିତ ରଘୁନାଥ ପାଣିଗ୍ରାହୀଙ୍କ ପାଖରେ ଏହି ସଙ୍କଟକୁ ଉପେକ୍ଷା କରିବାର ସବୁ କାରଣ ଥିଲା ।

ମଧୁର ଏବଂ ଗଂଭୀରଭରା କଣ୍ଠର ଅଧିକାରୀ ହୋଇ ସେ ସେତେବେଳେ ଚେନ୍ନାଇରେ ଜଣେ ଉଦୀୟମାନ ଗାୟକ ଭାବରେ ନାମ କରିଥିଲେ; ଓଡ଼ିଆ, କନ୍ନଡ଼, ତାମିଲ ଓ ତେଲୁଗୁ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରରେ କଣ୍ଠଦାନ କରୁଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଖ୍ୟାତି, ସଫଳତା ଓ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଜଗତରେ ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭବିଷ୍ୟତ ଆଡକୁ ଅଗ୍ରସର ଥିଲେ । ତଥାପି, ତାଙ୍କ ରକ୍ତରେ ଥିଲା ଏକ ପୁରୁଣା, ପବିତ୍ର ଆହ୍ୱାନ। ତାଙ୍କ ପିତା ପଣ୍ଡିତ ନୀଳମଣି ପାଣିଗ୍ରାହୀ ନିଜ ଜୀବନ ଉତ୍ସର୍ଗ କରି ପୁରୀର ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରରୁ ସିଧାସଳଖ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦର ପାରମ୍ପରିକ ଓଡ଼ିଶୀ ସୁର ସଂଗ୍ରହ କରିଥିଲେ।

୧୯୬୦ରେ ରଘୁନାଥ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଖର ଯୁବ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ସଂଯୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ, ସେ ଏପରି ଏକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ ଯାହା ବାଣିଜ୍ୟିକ ଜଗତକୁ ଚକିତ କରିଦେଇଥିଲା । ସେ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ସଙ୍ଗୀତକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ । ସେ ମଞ୍ଚର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏକ ସାଧାରଣ ଗାଲିଚା ଉପରେ ବସି ପତ୍ନୀଙ୍କ ଓଡ଼ିଶୀ ପରିବେଷଣ ପାଇଁ କଣ୍ଠସଙ୍ଗତି ଦେବାକୁ ବାଛିଲେ ।

ସେ କେବଳ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଗାଇନଥିଲେ; ସେ ଏକ ସଙ୍ଗୀତ ବିପ୍ଳବର ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ ।

ଜୟଦେବଙ୍କ ପଦରେ ଅଗ୍ନିସ୍ପର୍ଶ

ରଘୁନାଥ ଦ୍ଵାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ସଂସ୍କୃତ ମହାକୃତି, ଜୟଦେବଙ୍କ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ ଆଡ଼କୁ ଫେରିଥିଲେ ।

ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଅଷ୍ଟପଦୀଗୁଡ଼ିକୁ ଅନେକ ସମୟରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କିମ୍ବା ଅତ୍ୟଧିକ ସରଳୀକୃତ ସ୍ୱରରେ ଗାନ କରାଯାଉଥିଲା । ରଘୁନାଥ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଅଭିଲେଖ ଓ ନିଜର କଠୋର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ତାଲିମରୁ ସୁର ସଂଗ୍ରହ କରି ଏପରି ସଙ୍ଗୀତ ରଚନା କରିଥିଲେ, ଯାହା କେବଳ ନୃତ୍ୟକୁ ସହଯୋଗ କରୁନଥିଲା—ତାହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିଲା ।

ସଂଯୁକ୍ତା ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ତାଣ୍ଡବରେ ଲମ୍ଫ ଦେଉଥିଲେ, ରଘୁନାଥଙ୍କ କଣ୍ଠ ଝଡ଼କୁ ଆହ୍ୱାନ କରୁଥିଲା । ସେ ଯେତେବେଳେ ବିରହିଣୀ ରାଧାଙ୍କ ହତାଶାରେ ନିମଜ୍ଜିତ ହେଉଥିଲେ, ତାଙ୍କ କଣ୍ଠ ଏତେ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅନାବୃତ ବେଦନାରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ୁଥିଲା ଯେ, ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ହଲିବା ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ଦର୍ଶକଙ୍କ ଆଖିରେ ଲୁହ ଆସିଯାଉଥିଲା ।

ଯେଉଁ ଉପାଧି ତାଙ୍କ ନାମକୁ ଛାପିଦେଲା

ସେ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ପଦଗୁଡ଼ିକ ସହ ଏତେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଯାଇଥିଲେ ଯେ ଜନସାଧାରଣ ଓ କଳାଜଗତ ତାଙ୍କୁ ସ୍ନେହରେ "ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ ପାଣିଗ୍ରାହୀ" ନାମରେ ନାମିତ କରିଥିଲେ । ସଂଯୁକ୍ତା ଓ ରଘୁନାଥ ଏକାଠି ଭାରତୀୟ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟ ଇତିହାସର ସବୁଠାରୁ ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ସହଭାଗିତା ଗଢ଼ିଥିଲେ—ତାଙ୍କ ଲୟ ସହ ତାଙ୍କ ସୁରର ଥିଲା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମେଳ ।

୧୯୯୭ରେ ସଂଯୁକ୍ତାଙ୍କ ଦୁଃଖଦ ଦେହାନ୍ତ ପରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀତ ନୀରବ ହୋଇନଥିଲା । ସେ ରଚନା ଜାରି ରଖିଥିଲେ ଏବଂ ନୂଆ ପିଢ଼ିର ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀଙ୍କ ପାଇଁ ବିସ୍ତୃତ, ରୋମାଣ୍ଟିକ ସଙ୍ଗୀତ ପରିବେଶ ନିର୍ମାଣ କରିବାରେ ନୃତ୍ୟଗ୍ରାମ ପରି ସଂସ୍ଥା ସହ ସହଯୋଗ କରିଥିଲେ ।

୨୦୧୩ରେ ତାଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ବେଳକୁ, ପଣ୍ଡିତ ରଘୁନାଥ ପାଣିଗ୍ରାହୀ ନିଜ ଯୌବନର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ଉତ୍ତର ଦେଇସାରିଥିଲେ । ଓଡ଼ିଶୀର ସଙ୍ଗୀତ ଆଉ ଛାୟାରେ ନଥିଲା । ସେ ପ୍ରମାଣ କରିଥିଲେ ଯେ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ଓ ଗାୟକ ପ୍ରଭୁ ଓ ସେବକ ନୁହନ୍ତି, ବରଂ ଯମଜ ଶିଖା—ଏବଂ ପ୍ରକୃତ ଭକ୍ତିରେ ଗାନ କରାଗଲେ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ ସ୍ୱର୍ଗର ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଦେଇପାରେ ।